चन्द्रावतीले सुनाएको आफ्नो कथा
दरबारमा चन्द्रावती आफ्नो घमण्ड, सजाय र स्वस्थानीको कृपाको कथा आफैँ सुनाउँछिन्
चन्द्रावतीले राजमाता गोमा र पति नवराजलाई ढोगिन्। नवराजले उनलाई आसन दिएर सोधे — “यति लामो समय कहाँ बस्यौ? मैले पठाएका डोलेहरू पनि फर्केनन्; तिमी कहाँ छ्यौ भन्ने त लावण्यका जनताबाट थाहा पाएँ। सबै कुरा सुनाऊ।” चन्द्रावतीले भनिन् — म माइतमा थिएँ; डोलेहरूले तपाईं राजा हुनुभएको खबर ल्याएपछि तपाईंलाई भेट्ने हतारमा डोलीमा हिँडेँ।
“ठूलो वनमा डोलेहरूले स्वर्गका अप्सराहरूलाई स्वस्थानी व्रत गरिरहेको देखे। भोकाएको बहाना गरी मलाई एक्लै छोडेर उनीहरू पूजामा गए र फर्केर मलाई प्रसाद दिए। तर घमण्डले मैले प्रसाद खोसेँ, थुकेँ र लातले फालेँ; डोलेहरूलाई गाली गरेँ र स्वस्थानीको निन्दा गरेँ। शालिनी नदी तर्दा अचानक आँधी र बाढी आयो र म डोलीबाट नदीमा खसेँ। पटक-पटक बेहोस भएँ, आफू को हुँ भन्ने पनि बिर्सेँ, र किनारमा पल्टिरहेँ।”
“केही दिनपछि कपिल नामका दुई ब्राह्मणले मलाई रानीका लागि पकाएको भात दिए र मुख धोएर स्वस्थानी व्रत गर्न भने। तर धुन जाँदा नदी सुक्यो र भात खरानी भएर उड्यो। पौष शुक्ल पूर्णिमामा इन्द्रका अप्सराहरूले मलाई व्रतको विधि सिकाए। मैले एक महिना दिनहुँ स्नान गरेँ, एक छाक खाएँ र मध्याह्नमा महादेवको पूजा गरेँ। माघ शुक्ल पूर्णिमामा मेरो रोग निको भयो, अङ्ग फर्किए, र अप्सराले बालुवाबाटै सामग्री बनाउन सिकाएर मलाई पुण्यवती नाम दिए।”
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥श्रद्धा भएको, लगनशील र इन्द्रिय वशमा राख्ने मानिसले ज्ञान पाउँछ, र ज्ञान पाएपछि चाँडै नै परम शान्ति पाउँछ।
“पति नभएकाले मैले आठ-आठवटा रोटी, अक्षता, फूल, पान र सुपारी तपाईंसँग छिट्टै भेट होस् भन्दै गङ्गामा बगाएँ। बिहान माइत जाने तयारी गर्दै थिएँ, त्यही बेला मलाई लिन मानिसहरू आइपुगे। स्वस्थानीको कृपा, कपिल ब्राह्मण र अप्सराहरूको मार्गदर्शनले मात्र म यहाँसम्म आइपुगेँ।” अन्त्यमा चन्द्रावतीले भनिन् — स्वस्थानी देवी सबै देवता, व्रत, तीर्थ र धर्मभन्दा माथि हुनुहुन्छ — र बारम्बार ढोगिन्।