सोह्रौँ दिन: कर्ण सेनापति
कर्णले नकुललाई हराए तर कुन्तीलाई दिएको वचन सम्झेर छाडिदिए; अश्वत्थामाले पाण्ड्य राजालाई मारे
द्रोणपछि दुर्योधनले आफ्ना प्रिय मित्र कर्णलाई सेनापति बनाए। कर्णले मकर व्यूह बनाए र पाण्डव सेनामा जोडदार आक्रमण गरे। युद्धअघि आमा कुन्तीले कर्णलाई भेटेर उनको जन्मको सत्य बताएकी थिइन्। त्यति बेला कर्णले वचन दिएका थिए — “अर्जुनबाहेक अरू चार भाइलाई म मार्ने छैनँ; तपाईंका पाँच छोरा सधैँ रहनेछन् — अर्जुन वा म।”
युद्धअघि कृष्ण आफैँले पनि कर्णलाई एकान्तमा उनको जन्मको सत्य बताएका थिए र भनेका थिए, “पाण्डवतर्फ आऊ; तिमी जेठा भएकाले राजगद्दी तिम्रै हुनेछ, र द्रौपदीसहित सबैले तिम्रो सम्मान गर्नेछन्।” कर्णले नम्र भएर भने, “माधव, दुर्योधनले मलाई सबैभन्दा कठिन बेला मित्रता र सम्मान दिए। आज म उनलाई छाडेँ भने संसारले मलाई कृतघ्न भन्नेछ।”
त्यसपछि कुन्ती गङ्गाको किनारमा सन्ध्यावन्दन गरिरहेका कर्णकहाँ पुगिन्। कर्णले सोधे, “मलाई जन्मनेबित्तिकै नदीमा बगाउने आमा आज किन आउनुभयो?” कुन्तीका आँसु देखेर पनि कर्णले आफ्नो निर्णय बदलेनन्, तर आमालाई खाली हात फर्काएनन् — “अर्जुनबाहेक चार भाइलाई म मार्ने छैनँ।” सोह्रौँ दिन नकुलमाथि बाण नहान्दा उनले त्यही वचन निभाए।
सोह्रौँ दिन कर्णले नकुललाई युद्धमा पूरै हराए। नकुल निहत्था भए, तर कर्णले उनलाई मारेनन्; धनुको टुप्पो उनको काँधमा राखेर हाँस्दै छाडिदिए। अर्को भागमा अश्वत्थामाले पाण्ड्य देशका वीर राजालाई मारे। दिनभर दुवै पक्षले भारी क्षति बेहोरे, तर कर्ण र अर्जुनको निर्णायक भिडन्त अझै बाँकी थियो।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥बुद्धिले युक्त मानिसले यहीँ नै पुण्य र पाप दुवैको बन्धन छोड्छ। त्यसैले योगमा लाग; कर्ममा कुशलता नै योग हो।