गोमाको स्वस्थानी व्रत
भरिएको पानको भाँडो, एक्लै कथा सुनाउने गोमा, गोठाला केटाकेटी र नवराजको पुनरागमन
धागोको पोको लिएर गोमा बारहीको घर पुगिन् र भनिन् — “मेरो घरमा सप्तर्षि आउनुभएको छ, उहाँहरूलाई खुवाउन पान दिनुहोस्।” बारहीले भने — “हिजो नै सबै बेचेँ, एउटा पनि छैन।” तर भाँडो खोल्दा त्यो पानले भरिएको थियो। छक्क परेका बारहीले साँच्चै ऋषि आएका रहेछन् भनेर आधा पान, ल्वाङ र सुपारी ऋषिका लागि दिए। गोमा घर फर्किँदा ऋषिहरू गइसकेका थिए। उनी दुःखी भइन्, तर कोठा बढार्दा आसनमुनि सातवटा सुनका कौडा भेटिन्।
पौष शुक्ल पूर्णिमाका दिन ऋषिको उपदेशअनुसार गोमाले नङ काटिन्, स्नान गरिन्, एक छाक खाइन् र मध्याह्नमा महादेवको पूजा गरिन्। राति कथा सुनाउने कोही नभएकाले उनले आफ्नो खाट, चर्खा र घरका सामानलाई नै स्वस्थानीको कथा सुनाइन्। झुपडीको भित्ताको प्वालबाट गोठाला केटाकेटीले सुने र सोधे — “आमा, के गर्दै हुनुहुन्छ?” गोमाले व्रतबारे बताइन्। त्यसपछि उनीहरू गोमालाई खाना र दाउरा ल्याइदिन थाले, र स्वस्थानीको कृपाले उनीहरूलाई घाँस खोज्न पनि सजिलो भयो।
माघ शुक्ल पूर्णिमामा गोमाले विधिपूर्वक स्वस्थानी परमेश्वरीको पूजा गरिन्, अर्घ्य दिइन् र प्रार्थना गरिन् — “भिक्षुरूपी महादेवको श्राप हटोस्, छोरा नवराज फर्कून्, यस जन्ममा सुख र पछि मुक्ति मिलोस्।” नवराजका लागि आठ-आठवटा रोटी, अक्षता, बेलपत्र, पान र सुपारी प्रसाद छुट्याएर उनी रातभरि जाग्राम बसिन्। त्यही रात ढोकाबाट आवाज आयो — “आमा!” स्वर चिनेर गोमाले ढोका खोलिन्; नवराज फर्केका थिए।
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥आफैँले आफूलाई उठाउनुपर्छ, आफूलाई कहिल्यै गिर्न दिनु हुँदैन। आफू नै आफ्नो मित्र हो र आफू नै आफ्नो शत्रु।
नवराजले बुबा गङ्गा किनारमा पूजाका लागि फूल टिप्दा रूखबाट खसेर बितेको, आफूले श्राद्ध गरेको र राजाको सेवा गरेर केही पैसा कमाएर फर्केको सुनाए। गोमा शोकले बेहोस भइन्; नवराजले सम्झाए र उनले छोरालाई खुवाइन्। चन्द्रावती माइत गएको र स्वस्थानीको पूरा कथा पनि सुनाइन्। भोलिपल्ट बिहान नवराज गङ्गामा स्नान गर्न जाँदा हरि र हर (विष्णु र शिव) प्रकट भए र वर दिए — “दक्षिणको लावण्य देशमा राजा छैनन्; त्यहाँ हात्तीले राजा छान्दैछ। तिमी त्यहाँका राजा हुनेछौ।” तेजिलो भएर फर्केका नवराजले स्वस्थानीको प्रसाद खाए, आमालाई ढोगे र लावण्यतिर लागे।