अन्त्य: युद्धपछिको कथा
अश्वत्थामाको रात्रि आक्रमण, गान्धारीको श्राप, युधिष्ठिरको राज्याभिषेक र पाण्डवहरूको महाप्रस्थान
त्यही रात मरणासन्न दुर्योधनले अश्वत्थामालाई अन्तिम सेनापति बनाए। कृपाचार्य र कृतवर्मालाई शिविरको ढोकामा राखेर अश्वत्थामा सुतिरहेको पाण्डव शिविरमा पसे र धृष्टद्युम्न, शिखण्डी र द्रौपदीका पाँचै छोरासहित धेरैलाई मारे। पाण्डव र कृष्ण त्यो रात शिविरबाहिर भएकाले बाँचे। खबर सुनेपछि दुर्योधनले प्राण त्यागे। भोलिपल्ट अश्वत्थामाले ब्रह्मशिर अस्त्र चलाए; फर्काउन नसकेपछि उनले त्यसलाई अभिमन्युकी पत्नी उत्तराको गर्भमा मोडे। कृष्णले गर्भको शिशु परीक्षित्लाई जीवन दिए, र अश्वत्थामाको शिरको मणि लिइयो र उनी हजारौँ वर्ष भौँतारिने श्रापित भए।
युद्धभूमिमा अठार अक्षौहिणीमध्ये थोरै मात्र बाँचे — पाण्डवतर्फ पाँच पाण्डव, कृष्ण, सात्यकि र युयुत्सु; कौरवतर्फ अश्वत्थामा, कृपाचार्य र कृतवर्मा। सय छोरा गुमाएकी गान्धारीले कृष्णलाई श्राप दिइन् — “तिमीले चाहेको भए यो युद्ध रोक्न सक्थ्यौ; छत्तीस वर्षपछि तिम्रो यदुवंश पनि यसरी नै नष्ट हुनेछ।” कृष्णले श्राप शान्त भएर स्वीकार गरे। युधिष्ठिरको राज्याभिषेक भयो, तर उनको मन शोकले भरिएको थियो। शरशय्यामा रहेका भीष्मले उनलाई राजधर्म र जीवनधर्मको लामो उपदेश दिए, र उत्तरायण आएपछि आफ्नो इच्छाअनुसार प्राण त्यागे।
युद्धपछि धृतराष्ट्रले पाण्डवहरूलाई अँगालो हाल्ने इच्छा गरे। भीम अगाडि जानुअघि कृष्णले फलामको भीमको मूर्ति अगाडि सारिदिए; शोक र क्रोधले भरिएका धृतराष्ट्रले त्यो मूर्ति अँगालोमै चुरचुर पारे। पछि आफ्नो क्रोधमा पश्चात्ताप गर्दै उनी रोए। गङ्गाको किनारमा मृतकहरूको तर्पण गर्दा कुन्तीले पहिलोपटक सबैका सामु भनिन् — “कर्णका लागि पनि तर्पण गर; ऊ तिमीहरूको जेठो दाजु थियो।” यो सुनेर युधिष्ठिर गहिरो शोकमा डुबे।
शरशय्यामा रहेका भीष्मले युधिष्ठिरलाई राजधर्म, आपद्धर्म र मोक्षधर्मका बारेमा लामो उपदेश दिए; विष्णु सहस्रनाम पनि यही प्रसङ्गमा आएको हो। पछि युधिष्ठिरले अश्वमेध यज्ञ गरे। केही वर्षपछि धृतराष्ट्र, गान्धारी र कुन्ती वनमा तपस्या गर्न गए, र त्यहीँ वनको आगोमा उनीहरूको जीवन अन्त्य भयो। हस्तिनापुरमा शान्ति त फर्कियो, तर त्यो शान्ति धेरै आँसुपछि आएको थियो।
छत्तीस वर्ष शासन गरेपछि, गान्धारीको श्रापअनुसार यदुवंशको अन्त्य भयो र कृष्णले पनि पृथ्वी छाडे। त्यसपछि पाण्डवहरूले अभिमन्युका छोरा परीक्षित्लाई राज्य सुम्पे र द्रौपदीसहित हिमालयतर्फ महाप्रस्थान गरे। बाटोमा एकएक गरी सबै ढले; अन्त्यमा युधिष्ठिर र उनीसँगै हिँडेको एउटा कुकुर मात्र बाँकी रहे। त्यो कुकुर स्वयं धर्मराज थिए — युधिष्ठिरले उनलाई छाडेर स्वर्ग जान अस्वीकार गरे, र यही परीक्षापछि उनलाई सशरीर स्वर्गको बाटो खुल्यो। महाभारतको कथा यहीँ समाप्त हुन्छ।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥(सञ्जय भन्छन्) जहाँ योगेश्वर कृष्ण छन् र जहाँ धनुर्धारी अर्जुन छन्, त्यहाँ नै लक्ष्मी, विजय, ऐश्वर्य र अटल नीति हुन्छ — यो मेरो निश्चित मत हो।